ET42 [112E] (1978)

„Rusek” – najcięższy elektrowóz polskich kolei

Lokomotywy serii ET42 należą do najbardziej niezwykłych i najpotężniejszych elektrowozów w historii Polskich Kolei Państwowych. Dwuczłonowa konstrukcja, ogromna masa oraz charakterystyczny wygląd sprawiły, że seria szybko stała się legendą polskich magistral towarowych. Dla wielu kolejarzy ET42 była symbolem ciężkiego transportu przemysłowego późnego PRL oraz jedną z najbardziej imponujących lokomotyw, jakie kiedykolwiek pojawiły się na polskich torach.

Historia ET42 rozpoczęła się w drugiej połowie lat 70., gdy PKP zmagały się z ogromnym wzrostem przewozów towarowych. Polska gospodarka była silnie uzależniona od transportu kolejowego, szczególnie w zakresie przewozu węgla kamiennego, rud metali i ciężkich ładunków przemysłowych. Na wielu magistralach ciężkie pociągi przekraczały już możliwości eksploatowanych lokomotyw ET21 i ET22. Nawet nowoczesne ET40 nie zawsze zapewniały wystarczającą siłę pociągową na najtrudniejszych odcinkach sieci.

Szczególnym problemem były linie o dużych nachyleniach prowadzące przez południową Polskę oraz magistrale obsługujące wielkie zakłady przemysłowe. PKP potrzebowały bardzo ciężkiej lokomotywy zdolnej do prowadzenia składów o masie przekraczającej 4000 ton bez konieczności używania kilku oddzielnych pojazdów.

W odpowiedzi na te potrzeby zdecydowano się na zakup nowoczesnych elektrowozów z Związku Radzieckiego. Konstrukcję opracowano w zakładach Newskij Elektrowozostroitielnyj Zawod w Nowoczerkasku. Lokomotywa otrzymała oznaczenie fabryczne 112E, natomiast na PKP nadano jej serię ET42. Pierwsze egzemplarze dostarczono do Polski w 1978 roku.

ET42 była konstrukcją wyjątkowo masywną. Lokomotywa składała się z dwóch trwale połączonych członów, z których każdy posiadał własne wózki, aparaturę elektryczną oraz kabinę maszynisty. Układ osi Co′Co′+Co′Co′ zapewniał ogromną siłę pociągową i bardzo dobrą przyczepność nawet przy prowadzeniu najcięższych składów towarowych.

Łączna moc ciągła lokomotywy wynosiła około 7600 kW, co czyniło ET42 najpotężniejszym elektrowozem eksploatowanym przez PKP w czasach PRL. Masa służbowa przekraczała 190 ton. Lokomotywa mogła osiągać prędkość 100 km/h, choć w praktyce była przeznaczona przede wszystkim do ciężkiego ruchu towarowego.

Charakterystyczny wygląd ET42 szybko sprawił, że seria otrzymała popularny przydomek „Rusek”. Nazwa nawiązywała do radzieckiego pochodzenia lokomotywy. Wśród kolejarzy pojawiały się także określenia „Krokodyl” oraz „Dwuczłon”, odnoszące się do ogromnych rozmiarów pojazdu i jego wydłużonej sylwetki.

Pierwsze egzemplarze skierowano głównie do obsługi ciężkich przewozów na południu Polski. Lokomotywy pracowały przede wszystkim na trasach Śląsk – Kraków – Rzeszów – Przemyśl oraz na liniach prowadzących przez trudniejsze profile górskie. ET42 bardzo dobrze radziły sobie z ciężkimi składami węglowymi i rudowymi tam, gdzie pojedyncze ET22 często okazywały się niewystarczające.

Ogromną zaletą ET42 była bardzo duża siła pociągowa przy ruszaniu ciężkich składów. Lokomotywy mogły prowadzić pociągi, które wcześniej wymagały użycia dwóch lub trzech słabszych elektrowozów. Dzięki temu poprawiała się efektywność przewozów i zmniejszało zużycie energii oraz liczba potrzebnych maszynistów.

Mimo imponujących parametrów seria miała również liczne wady. ET42 były konstrukcjami bardzo ciężkimi, co powodowało duże obciążenie torów i zwiększone zużycie infrastruktury. Problematyczne było również utrzymanie rozbudowanej aparatury elektrycznej oraz części pochodzących z ZSRR. W praktyce lokomotywy wymagały intensywnego serwisowania i nie zawsze cechowały się wysoką niezawodnością.

Dodatkowym problemem była ograniczona uniwersalność serii. ET42 najlepiej sprawdzały się na głównych magistralach towarowych o dobrej jakości torów. Na słabszych liniach ich ogromna masa bywała poważnym ograniczeniem. Z tego powodu lokomotywy eksploatowano głównie na wybranych trasach ciężkiego ruchu przemysłowego.

W latach 1978–1982 do Polski dostarczono 50 lokomotyw serii ET42. Mimo stosunkowo niewielkiej liczby egzemplarzy seria odegrała bardzo ważną rolę w przewozach towarowych końca epoki PRL. Były to jedne z najsilniejszych elektrowozów w Europie Środkowo-Wschodniej i ważny element transportu przemysłowego Polski Ludowej.

Po transformacji ustrojowej część lokomotyw wycofano wraz ze spadkiem przewozów ciężkich ładunków przemysłowych. Jednak dzięki ogromnej sile pociągowej wiele egzemplarzy pozostało w eksploatacji jeszcze przez kolejne dekady. Część serii poddano modernizacjom obejmującym nowe urządzenia sterowania oraz przebudowę kabin maszynisty.

Dziś ET42 są uznawane za jedne z najbardziej kultowych lokomotyw w historii PKP. Charakterystyczne dwuczłonowe „Ruski” pozostają symbolem ciężkiego transportu towarowego lat 80. oraz epoki, w której kolej była podstawą funkcjonowania przemysłu PRL. Ogromne rozmiary, potężna siła pociągowa i wyjątkowy wygląd sprawiły, że ET42 na trwałe zapisały się w historii polskiego kolejnictwa.