ET40 [77E] (1975)

„Bombowiec” – najpotężniejszy elektrowóz towarowy PRL

Lokomotywy serii ET40 należą do najbardziej imponujących i charakterystycznych pojazdów w historii polskiego kolejnictwa. Były pierwszymi dwuczłonowymi elektrowozami eksploatowanymi przez PKP oraz jednymi z najpotężniejszych lokomotyw elektrycznych swojej epoki w Europie. Ich ogromna siła pociągowa sprawiła, że przez wiele lat stanowiły podstawę ciężkiego ruchu towarowego na najważniejszych magistralach przemysłowych Polski. Dla wielu kolejarzy ET40 pozostaje symbolem potęgi transportu węglowego czasów PRL.

Historia serii ET40 rozpoczęła się na początku lat 70., gdy PKP zmagały się z gwałtownie rosnącym ruchem towarowym. Rozbudowa przemysłu ciężkiego, hutnictwa i górnictwa powodowała ogromne zapotrzebowanie na przewóz węgla kamiennego z Górnego Śląska do portów bałtyckich oraz elektrowni w całym kraju. Dotychczas używane lokomotywy ET21 i ET22 często wymagały pracy w trakcji podwójnej, szczególnie przy najcięższych składach liczących ponad 4000 ton. Potrzebny był nowy elektrowóz o znacznie większej mocy i sile pociągowej.

W tym samym czasie trwała elektryfikacja Magistrali Węglowej – strategicznej linii kolejowej łączącej Śląsk z portami Gdyni i Gdańska. PKP poszukiwały lokomotywy zdolnej do prowadzenia bardzo ciężkich składów na długich odcinkach bez konieczności używania dwóch oddzielnych pojazdów. Po analizie dostępnych konstrukcji zdecydowano się na zakup nowoczesnych elektrowozów z czechosłowackich zakładów Škoda w Pilźnie.

Nowa lokomotywa otrzymała oznaczenie fabryczne 77E. Konstrukcja została opracowana specjalnie dla PKP i bazowała częściowo na doświadczeniach zdobytych podczas budowy wcześniejszych lokomotyw Škody dla kolei ZSRR i Czechosłowacji. Produkcję rozpoczęto w 1975 roku. Pierwsze egzemplarze trafiły do Polski jeszcze w tym samym roku, otrzymując oznaczenia ET40-01 do ET40-50. Łącznie do 1978 roku dostarczono 50 dwuczłonowych lokomotyw tej serii.

ET40 była konstrukcją wyjątkową na tle wcześniejszych polskich elektrowozów. Lokomotywa składała się z dwóch trwale połączonych sekcji oznaczonych literami A i B. Każdy człon posiadał własną kabinę maszynisty, aparaturę elektryczną oraz dwa dwuosiowe wózki napędowe. Całość tworzyła niezwykle potężny pojazd o układzie osi Bo′Bo′+Bo′Bo′. Łączna moc ciągła wynosiła około 6480 kW, co czyniło ET40 najpotężniejszym elektrowozem na PKP aż do pojawienia się serii ET42.

Lokomotywy były przystosowane do zasilania napięciem 3 kV prądu stałego i mogły osiągać prędkość maksymalną 125 km/h. W praktyce ich głównym zadaniem było prowadzenie bardzo ciężkich składów towarowych z prędkościami znacznie niższymi. Dzięki ogromnej sile pociągowej ET40 mogły samodzielnie prowadzić pociągi, które wcześniej wymagały pracy dwóch lub nawet trzech lokomotyw ET21.

Charakterystyczna sylwetka ET40 szybko sprawiła, że seria zyskała wiele przydomków. Najbardziej znane były określenia „Bombowiec” oraz „Bomba”. Nawiązywały one zarówno do ogromnych rozmiarów lokomotywy, jak i jej masywnego, groźnego wyglądu. Dwuczłonowa konstrukcja z długim pudłem i licznymi kratami wentylacyjnymi wyróżniała ET40 spośród wszystkich innych polskich elektrowozów.

Pierwsze egzemplarze skierowano do lokomotywowni Łazy oraz Dąbrowa Górnicza. Lokomotywy niemal natychmiast rozpoczęły obsługę najcięższych pociągów węglowych kursujących magistralą Śląsk – Porty. W latach 70. i 80. ET40 można było spotkać przede wszystkim na trasach prowadzących przez Herby Nowe, Inowrocław, Bydgoszcz i Tczew. Były symbolem transportu przemysłowego epoki PRL oraz jednymi z najbardziej eksploatowanych elektrowozów towarowych w Polsce.

Mimo ogromnej mocy seria miała również pewne wady. Lokomotywy były bardzo ciężkie i skomplikowane w utrzymaniu. Duża liczba silników trakcyjnych oraz rozbudowana aparatura elektryczna wymagały intensywnego serwisowania. Problematyczna była również eksploatacja na słabszej jakości torach, szczególnie przy dużych obciążeniach. W praktyce ET40 najlepiej sprawdzały się na głównych magistralach o dobrej infrastrukturze.

W latach 80. część lokomotyw wykorzystywano również eksperymentalnie do prowadzenia ciężkich składów pasażerskich na Centralnej Magistrali Kolejowej. Na bazie jednej z maszyn powstała nawet eksperymentalna pasażerska EP40 przystosowana do jazdy z prędkością 160 km/h. Projekt nie wszedł jednak do produkcji seryjnej i pozostał jedynie ciekawostką techniczną.

Po transformacji ustrojowej i spadku przewozów towarowych znaczenie ET40 zaczęło maleć. Część lokomotyw wycofano już w latach 90., a pozostałe stopniowo zastępowano nowocześniejszymi konstrukcjami. Ostatnie egzemplarze pracowały jeszcze na początku XXI wieku. Wiele lokomotyw skasowano, jednak kilka zachowano jako pojazdy historyczne.

Dziś ET40 pozostaje jedną z najbardziej kultowych serii elektrowozów w historii PKP. Były symbolem ciężkiego transportu przemysłowego PRL, dumą Magistrali Węglowej i jednymi z najpotężniejszych lokomotyw, jakie kiedykolwiek pojawiły się na polskich torach. Charakterystyczny wygląd „Bombowca” oraz jego ogromna siła pociągowa sprawiły, że ET40 na trwałe zapisała się w historii polskiego kolejnictwa.