ET22 [201E] (1969)

„Byk” – król polskich pociągów towarowych

Lokomotywy serii ET22 należą do najbardziej znanych i najliczniej produkowanych elektrowozów w historii polskiego kolejnictwa. Przez dziesięciolecia były podstawową siłą trakcyjną ciężkiego ruchu towarowego na PKP, prowadząc tysiące składów węglowych, rudowych i przemysłowych na najważniejszych magistralach kraju. Charakterystyczna sylwetka „Byka” stała się jednym z symboli polskiej kolei drugiej połowy XX wieku.

Historia ET22 rozpoczęła się w latach 60., gdy tempo elektryfikacji polskich linii kolejowych zaczęło gwałtownie rosnąć. W pierwszych latach po wojnie głównym elektrowozem towarowym PKP była seria ET21, jednak rozwój przemysłu ciężkiego i stale rosnące przewozy węgla sprawiły, że potrzebna stała się znacznie mocniejsza lokomotywa. Szczególnie ważne były magistrale prowadzące z Górnego Śląska do portów bałtyckich i wielkich zakładów przemysłowych centralnej Polski.

W 1964 roku Centralne Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Taboru Kolejowego rozpoczęło opracowywanie nowego ciężkiego elektrowozu sześcioosiowego oznaczonego fabrycznie jako 201E. Konstruktorzy postawili sobie za cel stworzenie lokomotywy nowocześniejszej, silniejszej i bardziej uniwersalnej niż ET21, przy jednoczesnym wykorzystaniu sprawdzonych elementów serii EU07, takich jak silniki trakcyjne EE541 oraz część układów napędowych.

Produkcję nowej lokomotywy powierzono zakładom Pafawag we Wrocławiu – największemu producentowi taboru kolejowego w Polsce. Pierwszy prototyp ET22-001 ukończono w listopadzie 1969 roku, a niedługo później powstał drugi egzemplarz próbny ET22-002. Testy przeprowadzone na magistralach towarowych wypadły bardzo dobrze i potwierdziły, że nowa konstrukcja spełnia oczekiwania PKP.

ET22 była konstrukcją bardzo nowoczesną jak na przełom lat 60. i 70. Lokomotywa posiadała układ osi Co′Co′, czyli dwa trzyosiowe wózki napędowe zapewniające bardzo dużą siłę pociągową. Moc ciągła wynosiła około 3000 kW, a maksymalna siła pociągowa przekraczała 400 kN. Dzięki temu „Byki” mogły prowadzić ciężkie składy towarowe o masie ponad 3000 ton. Maksymalna prędkość konstrukcyjna wynosiła 125 km/h, co pozwalało również na okazjonalne prowadzenie ciężkich pociągów pasażerskich.

Charakterystyczna sylwetka ET22 szybko wyróżniła serię spośród innych polskich lokomotyw. Masywne pudło z szerokimi ścianami bocznymi, sześć osi napędowych oraz charakterystyczne duże reflektory sprawiły, że lokomotywa zyskała przydomek „Byk”. Nazwa ta doskonale oddawała charakter pojazdu – silnego, ciężkiego i niezwykle wytrzymałego. Wśród kolejarzy ET22 uchodziła za lokomotywę prostą, ale bardzo skuteczną w codziennej pracy towarowej.

Produkcję seryjną rozpoczęto w 1971 roku, a już rok później ruszyła ona na pełną skalę. W kolejnych latach ET22 stały się podstawowymi elektrowozami towarowymi PKP. Można je było spotkać praktycznie na wszystkich głównych zelektryfikowanych liniach kraju – od Śląska i Zagłębia, przez magistralę węglową, aż po porty Gdyni i Szczecina. Lokomotywy prowadziły przede wszystkim pociągi z węglem kamiennym, rudą żelaza, stalą oraz ciężkimi transportami przemysłowymi.

W czasie wieloletniej produkcji konstrukcja była stopniowo modernizowana. Zmieniano między innymi układ zawieszenia, reflektory, rozmieszczenie krat wentylacyjnych oraz wyposażenie kabiny maszynisty. W 1977 roku powstały także dwa eksperymentalne egzemplarze typu 201Ec wyposażone w możliwość sterowania wielokrotnego. Próbowano również stworzyć szybką pasażerską wersję EP23 o prędkości 160 km/h, jednak projekt ten nie wszedł do produkcji seryjnej.

ET22 okazały się ogromnym sukcesem polskiego przemysłu kolejowego. W latach 1969–1989 wyprodukowano aż 1184 egzemplarze dla PKP oraz dodatkowe lokomotywy eksportowe dla marokańskich kolei ONCF. Dzięki temu seria ET22 stała się jedną z najliczniej produkowanych normalnotorowych lokomotyw elektrycznych w Europie.

W latach 80. i 90. „Byki” nadal stanowiły podstawę ciężkiego ruchu towarowego w Polsce. Wraz ze spadkiem przewozów przemysłowych część lokomotyw zaczęto kierować również do obsługi pociągów pasażerskich. Niektóre egzemplarze otrzymały instalacje umożliwiające sterowanie drzwiami wagonów pasażerskich. Mimo pojawienia się nowocześniejszych serii ET41 i ET42, ET22 pozostały niezwykle ważnym elementem polskiej kolei.

Po transformacji ustrojowej wiele lokomotyw ET22 trafiło do przewoźników prywatnych. Część egzemplarzy poddano modernizacjom obejmującym nowe urządzenia sterowania, elektroniczne układy diagnostyczne i przebudowę kabin maszynisty. Dzięki solidnej konstrukcji wiele „Byków” pozostaje w eksploatacji do dziś, ponad pół wieku po wyprodukowaniu pierwszego egzemplarza.

Dziś ET22 są uznawane za jedne z najważniejszych lokomotyw w historii PKP. Były symbolem potęgi transportu towarowego PRL oraz podstawowym narzędziem przewozu surowców dla polskiego przemysłu. Charakterystyczny dźwięk silników trakcyjnych, masywna sylwetka i ogromna liczba wyprodukowanych egzemplarzy sprawiły, że „Byk” na trwałe zapisał się w historii i kulturze polskiego kolejnictwa.