ET21 [3E] (1957)

„Sputnik” – pierwszy polski elektrowóz towarowy

Lokomotywy serii ET21 były jednymi z najważniejszych pojazdów w historii powojennego polskiego kolejnictwa.

Były pierwszymi seryjnie produkowanymi w Polsce ciężkimi elektrowozami towarowymi oraz pierwszymi lokomotywami elektrycznymi tej klasy całkowicie opracowanymi przez krajowy przemysł. Dla wielu kolejarzy ET21 stała się symbolem początku wielkiej elektryfikacji polskich magistral kolejowych oraz epoki dynamicznego rozwoju transportu towarowego w PRL.

Po zakończeniu II wojny światowej Polska rozpoczęła intensywną odbudowę gospodarki i infrastruktury kolejowej. W latach 50. coraz większe znaczenie miał transport ciężkich ładunków przemysłowych – przede wszystkim węgla, stali i surowców przewożonych pomiędzy Górnym Śląskiem, portami Bałtyku i centralną Polską. Rozwijająca się elektryfikacja magistrali kolejowych wymagała nowoczesnych lokomotyw zdolnych do prowadzenia bardzo ciężkich składów towarowych. Dotychczas eksploatowane lokomotywy pasażerskie EP02 czy EP03 nie były przystosowane do takich zadań.

W 1955 roku Centralne Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Taboru Kolejowego w Poznaniu rozpoczęło projektowanie nowego ciężkiego elektrowozu towarowego oznaczonego fabrycznie jako 3E. Część mechaniczną opracowano w Polsce, natomiast część elektryczna częściowo bazowała na doświadczeniach zdobytych przy radzieckiej lokomotywie WŁ22M. Produkcję powierzono zakładom Pafawag we Wrocławiu, współpracującym z Dolmelem, Apeną, Elesterem i innymi zakładami krajowego przemysłu elektrotechnicznego.

Pierwsze dwa prototypy ukończono w 1957 roku. Początkowo lokomotywy otrzymały oznaczenie E600, następnie E06, a po reformie systemu oznaczeń PKP przyjęto nazwę ET21. Były to pierwsze polskie elektrowozy towarowe produkowane seryjnie na dużą skalę. Już pod koniec 1958 roku gotowych było osiemnaście egzemplarzy, a produkcja szybko nabierała tempa.

ET21 były konstrukcjami bardzo charakterystycznymi. Lokomotywa posiadała układ osi Co′Co′, czyli dwa trzyosiowe wózki z napędem na wszystkie osie. Taki układ zapewniał bardzo dużą siłę pociągową i dobrą przyczepność przy prowadzeniu ciężkich składów. Elektrowóz wyposażono w sześć silników trakcyjnych LKb635 o mocy ciągłej około 1860 kW. Maksymalna prędkość wynosiła 100 km/h, choć podstawowym zadaniem serii pozostawał ciężki ruch towarowy.

Konstrukcja ET21 wyróżniała się również bardzo masywnym, kanciastym pudłem. To właśnie charakterystyczny wygląd sprawił, że lokomotywy otrzymały popularne przydomki „Sputnik”, „Telewizor” oraz „Kant”. Szczególnie określenie „Telewizor” odnosiło się do pudełkowatej sylwetki przypominającej odbiorniki telewizyjne z lat 60.

Pierwsze egzemplarze skierowano na magistralę Warszawa – Katowice – Gliwice. Wraz z postępem elektryfikacji ET21 zaczęły pojawiać się praktycznie na wszystkich głównych liniach towarowych w Polsce. Lokomotywy prowadziły ciężkie składy węglowe, pociągi przemysłowe oraz transporty surowców dla rozwijającej się gospodarki PRL. Dzięki dużej sile pociągowej seria szybko stała się podstawowym elektrowozem towarowym PKP.

W 1960 roku konstrukcja została zmodernizowana. Nowa wersja otrzymała oznaczenie fabryczne 3E/1. Wprowadzono ulepszone wózki, zmodyfikowany układ chłodzenia, poprawione zawieszenie silników trakcyjnych oraz zmniejszono masę lokomotywy o około osiem ton poprzez zastosowanie cieńszych blach poszycia. Modernizacja poprawiła właściwości eksploatacyjne i trwałość pojazdu.

Produkcję ET21 prowadzono niezwykle długo – od 1957 do 1971 roku. Łącznie powstało aż 726 egzemplarzy, z czego 658 trafiło do PKP. Pozostałe lokomotywy dostarczano dla przemysłu górniczego i przedsiębiorstw transportowych obsługujących kopalnie oraz elektrownie. Wiele z tych pojazdów pracowało na Górnym Śląsku jeszcze długo po wycofaniu serii z PKP.

Choć ET21 były konstrukcjami bardzo udanymi, rozwój transportu kolejowego sprawił, że z czasem zaczęły być zbyt słabe dla najcięższych składów towarowych. W latach 70. i 80. zaczęły ustępować miejsca nowocześniejszym lokomotywom ET22 oraz dwuczłonowym ET40. Mimo to „Sputniki” przez wiele lat pozostawały niezastąpione na liniach górskich i trudniejszych trasach o dużych nachyleniach.

Wycofywanie serii rozpoczęło się pod koniec lat 80., jednak część egzemplarzy pracowała jeszcze w XXI wieku u przewoźników prywatnych oraz w przemyśle. Niektóre lokomotywy zostały gruntownie zmodernizowane i otrzymały nowe oznaczenia ET21M lub 3E/1M. Dzięki solidnej konstrukcji wiele egzemplarzy zachowało sprawność przez ponad pół wieku eksploatacji.

Dziś ET21 uznawane są za jedne z najważniejszych lokomotyw w historii polskiego kolejnictwa. Były pierwszym seryjnym polskim elektrowozem towarowym, symbolem powojennej odbudowy przemysłu oraz początkiem wielkiej epoki elektryfikacji magistral kolejowych PKP. Charakterystyczne „Sputniki” na trwałe wpisały się w krajobraz polskich torów i do dziś budzą ogromny sentyment wśród kolejarzy oraz miłośników kolei.