EP40 [77E] Prototyp (1978)

Niezwykły eksperyment szybkiej lokomotywy z magistrali węglowej

Lokomotywa EP40 była jedną z najbardziej nietypowych i zarazem najbardziej fascynujących konstrukcji w historii Polskich Kolei Państwowych. Powstała jako eksperymentalna przebudowa ciężkiego elektrowozu towarowego ET40 na lokomotywę pasażerską dużych prędkości. Choć zbudowano tylko jeden egzemplarz, EP40 stała się symbolem ambitnych prób stworzenia bardzo szybkiej lokomotywy dla Centralnej Magistrali Kolejowej jeszcze przed pełnym wdrożeniem serii EP09.

Historia EP40 zaczęła się w latach 70., kiedy PKP intensywnie rozwijały przewozy towarowe pomiędzy Górnym Śląskiem a portami Bałtyku. Elektryfikacja Magistrali Węglowej wymagała bardzo silnych lokomotyw zdolnych do prowadzenia ciężkich składów węglowych o masie nawet 4000 ton. W odpowiedzi na te potrzeby zamówiono w czechosłowackich zakładach Škoda nowoczesne dwuczłonowe elektrowozy serii ET40 oznaczone fabrycznie jako 77E.

Lokomotywy ET40 budowano w latach 1975–1978 w Pilźnie. Były to pierwsze dwuczłonowe elektrowozy eksploatowane na PKP. Konstrukcja składała się z dwóch trwale połączonych sekcji oznaczonych literami A i B. Każda część posiadała własną kabinę maszynisty, aparaturę elektryczną i dwa wózki napędowe. Całość tworzyła niezwykle potężny pojazd o mocy ponad 4000 kW. Elektrowozy szybko otrzymały wśród kolejarzy przydomki „Bomba” oraz „Bombowiec” ze względu na swoje ogromne rozmiary i charakterystyczny wygląd.

Pod koniec lat 80. PKP rozpoczęły przygotowania do rozwoju szybkich połączeń pasażerskich na Centralnej Magistrali Kolejowej. Eksploatowane wówczas EP05 i EP08 pozwalały już na jazdę z większymi prędkościami, jednak przewoźnik poszukiwał jeszcze mocniejszych konstrukcji zdolnych do prowadzenia ciężkich składów ekspresowych. Równocześnie trwały prace nad nowoczesną serią EP09, lecz projekt rozwijał się wolniej niż oczekiwano.

W tej sytuacji pojawił się pomysł eksperymentalnej przebudowy jednej z lokomotyw ET40 na szybką lokomotywę pasażerską. Wybrano egzemplarz ET40-41, który w 1990 roku skierowano do zakładów ZNTK Gdańsk. Po przebudowie lokomotywa otrzymała nowe oznaczenie EP40-41.

Modernizacja była bardzo ambitna. Zmieniono przełożenie przekładni trakcyjnych, wykorzystując elementy znane z lokomotyw EP05. Dzięki temu planowano osiąganie prędkości do 160 km/h. Lokomotywa otrzymała również charakterystyczne pomarańczowe malowanie stosowane na szybkich elektrowozach pasażerskich PKP. W założeniach EP40 miała stać się bardzo silną lokomotywą ekspresową zdolną do prowadzenia ciężkich składów na CMK.

Mimo ogromnej mocy konstrukcja nie spełniła jednak wszystkich oczekiwań. Dwuczłonowy układ lokomotywy był doskonale przystosowany do ciężkiego ruchu towarowego, lecz w ruchu pasażerskim przy bardzo dużych prędkościach pojawiały się problemy związane z właściwościami dynamicznymi oraz wysoką masą pojazdu. Dodatkowo utrzymanie tak nietypowej lokomotywy było kosztowne i skomplikowane.

W praktyce EP40 pozostała jedynie pojazdem eksperymentalnym. PKP zdecydowały się skoncentrować na rozwoju nowoczesnej serii EP09, która była konstrukcją projektowaną od początku jako szybki elektrowóz pasażerski. W rezultacie zrezygnowano z dalszych przebudów ET40 na wersję pasażerską. W 1993 roku EP40-41 ponownie przebudowano na standardowy elektrowóz towarowy ET40-41.

Choć EP40 istniała bardzo krótko i nigdy nie weszła do produkcji seryjnej, projekt ten pozostaje jednym z najbardziej interesujących eksperymentów w historii polskiej trakcji elektrycznej. Pokazywał ambicje PKP związane z rozwojem szybkiej kolei oraz poszukiwanie nowych rozwiązań dla Centralnej Magistrali Kolejowej.

Dziś EP40 funkcjonuje głównie jako ciekawostka historyczna i legenda wśród miłośników kolei. Jedyny egzemplarz tej niezwykłej serii przypomina o okresie intensywnych eksperymentów technicznych na PKP oraz o czasach, gdy polska kolej próbowała stworzyć jedną z najpotężniejszych lokomotyw pasażerskich w Europie Środkowej.