EP09 [104E] (1986)

„Dziewiątka” – symbol szybkiej kolei końca PRL

Lokomotywy serii EP09 były pierwszymi nowoczesnymi polskimi elektrowozami pasażerskimi od podstaw zaprojektowanymi do regularnej jazdy z prędkością 160 km/h. Ich pojawienie się pod koniec lat 80. stanowiło ważny moment w historii polskiej trakcji elektrycznej i symbolizowało próbę wejścia PKP w epokę nowoczesnych szybkich połączeń pasażerskich. Dla wielu pasażerów i kolejarzy EP09 stała się ikoną Centralnej Magistrali Kolejowej oraz najbardziej prestiżowych pociągów ekspresowych III RP.

Historia serii EP09 sięga jeszcze początku lat 70., gdy rozpoczęto budowę Centralnej Magistrali Kolejowej – nowoczesnej linii kolejowej projektowanej docelowo nawet dla prędkości 250 km/h. Rozporządzenie Ministra Komunikacji z 7 sierpnia 1970 roku przewidywało opracowanie zupełnie nowych typów lokomotyw zdolnych do prowadzenia szybkich pociągów pasażerskich. W Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Pojazdów Szynowych w Poznaniu rozpoczęto prace nad kilkoma projektami nowej generacji elektrowozów, z których najważniejszy okazał się typ 104E.

W przeciwieństwie do wcześniejszych serii EU07 czy EP08, wywodzących się jeszcze z brytyjskiej licencji EU06, nowa lokomotywa miała być znacznie bardziej nowoczesną konstrukcją opracowaną samodzielnie przez polskich inżynierów. Projekt przewidywał budowę szybkiego elektrowozu pasażerskiego o układzie osi Bo′Bo′, nowoczesnym układzie napędowym oraz poprawionych właściwościach dynamicznych umożliwiających stabilną jazdę z dużymi prędkościami.

Pierwszy prototyp EP09 ukończono we wrocławskim Pafawagu we wrześniu 1986 roku. Lokomotywa otrzymała numer EP09-001 i była pierwszym polskim elektrowozem seryjnym zaprojektowanym fabrycznie do prędkości 160 km/h. Rok później zaprezentowano drugi egzemplarz podczas Międzynarodowych Targów Poznańskich. Produkcja seryjna rozpoczęła się jednak dopiero w 1990 roku, gdy sytuacja gospodarcza Polski zaczęła stopniowo się stabilizować po kryzysie lat 80.

Projekt EP09 był bardzo ambitny, lecz jego realizacja napotkała wiele problemów. Początkowo planowano szerokie wykorzystanie nowoczesnych podzespołów zachodnich producentów, jednak trudna sytuacja gospodarcza PRL oraz ograniczony dostęp do nowoczesnych technologii wymusiły liczne uproszczenia konstrukcji. Część rozwiązań opracowywano we współpracy z przemysłem ZSRR, lecz efekty okazały się ograniczone. W rezultacie w późniejszych egzemplarzach wykorzystywano również elementy wywodzące się z wcześniejszych lokomotyw EP07.

Mimo kompromisów EP09 była konstrukcją nowoczesną jak na realia polskiego kolejnictwa końca lat 80. Lokomotywa posiadała moc około 3000 kW, układ osi Bo′Bo′ oraz nowoczesne silniki trakcyjne LKa740. Maksymalna prędkość eksploatacyjna wynosiła 160 km/h, co uczyniło „dziewiątkę” najszybszym seryjnie produkowanym polskim elektrowozem pasażerskim swojej epoki. Pojazd wyposażono także w hamulec elektrodynamiczny oraz nowoczesne urządzenia zabezpieczenia ruchu.

Charakterystyczna sylwetka EP09 szybko wyróżniła ją spośród innych polskich lokomotyw. Pudło otrzymało bardziej aerodynamiczne kształty niż wcześniejsze EU07 i EP08. Szczególnie charakterystyczne były pochylone ściany czołowe oraz nowoczesne reflektory. Wśród kolejarzy lokomotywy szybko zyskały przydomek „dziewiątka”, a później również „epoka”.

Regularną eksploatację EP09 rozpoczęto 29 maja 1988 roku wraz z wejściem nowego rozkładu jazdy. Lokomotywy skierowano przede wszystkim do obsługi najszybszych połączeń pasażerskich kursujących po Centralnej Magistrali Kolejowej. Przez kolejne dekady prowadziły najbardziej prestiżowe pociągi PKP – ekspresy, InterCity oraz połączenia międzynarodowe pomiędzy Warszawą, Krakowem, Katowicami, Wrocławiem, Poznaniem i Gdynią.

Eksploatacja ujawniła jednak również problemy techniczne. Każda kolejna lokomotywa była częściowo modyfikowana, przez co praktycznie nie istniały dwa identyczne egzemplarze serii EP09. Lokomotywy bywały awaryjne, szczególnie w pierwszych latach eksploatacji. W połowie lat 90. PKP zmuszone były wymieniać część silników trakcyjnych oraz elementów wózków. Mimo tych problemów EP09 pozostały podstawowymi polskimi lokomotywami ekspresowymi aż do XXI wieku.

W latach 1986–1997 wyprodukowano łącznie 47 egzemplarzy serii EP09. Planowano znacznie większą produkcję – nawet do 200 sztuk – jednak transformacja gospodarcza oraz zmiany własnościowe w Pafawagu doprowadziły do zakończenia programu. W 1997 roku większościowy pakiet udziałów fabryki przejęła firma Adtranz, co ostatecznie zakończyło rozwój serii.

Pomimo upływu czasu EP09 nadal pozostają jednymi z najbardziej rozpoznawalnych polskich elektrowozów pasażerskich. Przez dziesięciolecia były symbolem szybkiej kolei w Polsce i wizytówką najbardziej prestiżowych połączeń PKP Intercity. Charakterystyczny dźwięk silników, sylwetka „dziewiątki” oraz wieloletnia obecność na Centralnej Magistrali Kolejowej sprawiły, że seria EP09 na trwałe zapisała się w historii polskiego kolejnictwa.