EP03 [E150] (1951)

Szwedzkie elektrowozy dla odbudowującej się Polski

Lokomotywy serii EP03, początkowo oznaczone jako E150, były jednymi z pierwszych nowoczesnych elektrowozów pasażerskich eksploatowanych na Polskich Kolejach Państwowych po II wojnie światowej. Ich pojawienie się symbolizowało odbudowę trakcji elektrycznej w Polsce oraz powrót do ambitnych planów rozwoju nowoczesnej kolei, przerwanych przez wojnę.

Po 1945 roku sytuacja polskich kolei była bardzo trudna. Zniszczona infrastruktura, brak nowoczesnego taboru i ogromne potrzeby transportowe sprawiały, że odbudowa sieci kolejowej stała się jednym z najważniejszych zadań państwa. Szczególnie istotne było przywrócenie ruchu elektrycznego na Warszawskim Węźle Kolejowym, którego elektryfikację rozpoczęto jeszcze przed wojną. Spośród przedwojennych elektrowozów serii EL.100 przetrwał jedynie pojedynczy egzemplarz, dlatego konieczne stało się pozyskanie nowych lokomotyw elektrycznych.

Już w 1946 roku PKP rozpoczęły rozmowy ze szwedzkim przedsiębiorstwem ASEA – jednym z najważniejszych europejskich producentów urządzeń elektrycznych i taboru trakcyjnego. W ramach umowy kredytowej Szwecja miała dostarczyć Polsce wyposażenie dla elektryfikacji linii kolejowych, elektryczne zespoły trakcyjne oraz osiem nowoczesnych lokomotyw elektrycznych przeznaczonych do ruchu pasażerskiego i lekkiego ruchu towarowego.

Nowe lokomotywy otrzymały fabryczne oznaczenie ASEA E150. Produkowano je w latach 1951–1952 w zakładach ASEA w Szwecji. Początkowo na PKP oznaczono je jako serię E150 i nadano numery od E151 do E158. Jeszcze w tym samym roku zmieniono oznaczenie na E03, a po reformie systemu oznaczeń PKP w 1959 roku lokomotywy otrzymały znane dziś oznaczenie EP03.

Konstrukcja EP03 była nowoczesna jak na początek lat 50. Lokomotywa posiadała układ osi Bo′Bo′, całkowicie spawane pudło oraz nowoczesne wózki z niezależnym usprężynowaniem. Napęd zapewniały cztery silniki trakcyjne o mocy ciągłej około 1620 kW. Elektrowozy zasilane były napięciem 3 kV prądu stałego – systemem stosowanym na PKP do dziś. Maksymalna prędkość wynosiła 100 km/h, co pozwalało na prowadzenie zarówno pociągów pasażerskich, jak i lżejszych składów towarowych.

Choć lokomotywy powstały dla Polski, konstrukcja była dość nietypowa nawet dla samego producenta. ASEA nie miała wcześniej dużego doświadczenia w budowie lokomotyw na napięcie 3 kV prądu stałego, dlatego podczas projektowania korzystano między innymi z doświadczeń amerykańskiego General Electric. Dzięki temu EP03 stały się interesującym połączeniem szwedzkiej technologii i rozwiązań inspirowanych konstrukcjami amerykańskimi.

Pierwsze lata służby lokomotywy spędziły głównie w Warszawie, obsługując odbudowywaną sieć trakcji elektrycznej wokół stolicy. Wraz z postępem elektryfikacji przenoszono je także do Łodzi, gdzie prowadziły pociągi pasażerskie i osobowe. W latach 50. i na początku 60. były jednymi z podstawowych elektrowozów pasażerskich PKP. Dopiero pojawienie się nowocześniejszych serii EU04, EU05 oraz EU06 stopniowo przesunęło EP03 do mniej wymagających zadań.

Lokomotywy EP03 odegrały bardzo ważną rolę w odbudowie trakcji elektrycznej w Polsce. Dzięki nim możliwe było szybkie przywrócenie regularnego ruchu elektrycznego po wojnie i dalszy rozwój elektryfikacji głównych linii kolejowych. Były również cennym źródłem doświadczeń technicznych dla polskiego przemysłu, który w tym samym czasie rozwijał własne konstrukcje elektrowozów, takie jak EP02 czy późniejsze EU20 i EU06.

Seria EP03 pozostawała w eksploatacji do pierwszej połowy lat 70. Ostatnie egzemplarze wycofano w 1974 roku. Do dziś zachowały się dwa historyczne elektrowozy tej serii, z czego EP03-01 pozostaje sprawny i uczestniczy w przejazdach historycznych organizowanych przez skansen w Chabówce. Dzięki temu jedna z najstarszych powojennych lokomotyw elektrycznych w Polsce nadal przypomina o początkach odbudowy trakcji elektrycznej na PKP.