EP01 [EL.100] (1934)

Narodziny trakcji elektrycznej na polskich kolejach

Lokomotywy serii EL.100, później oznaczone jako EP01, były pierwszymi elektrowozami eksploatowanymi na Polskich Kolejach Państwowych i jednocześnie symbolem wejścia polskiej kolei w epokę nowoczesnej trakcji elektrycznej. Ich historia nierozerwalnie wiąże się z wielką modernizacją Warszawskiego Węzła Kolejowego w latach 30. XX wieku oraz budową linii średnicowej przebiegającej przez centrum stolicy.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska stanęła przed ogromnym wyzwaniem odbudowy i unifikacji infrastruktury kolejowej odziedziczonej po trzech zaborach. Warszawa, jako rozwijająca się stolica państwa, potrzebowała nowoczesnego połączenia kolejowego między zachodnią i wschodnią częścią miasta. W tym celu rozpoczęto budowę tunelu średnicowego oraz mostu średnicowego nad Wisłą. Inwestycja była jedną z najważniejszych realizacji infrastrukturalnych II Rzeczypospolitej.

Szybko okazało się jednak, że ruch parowozów w tunelu powoduje ogromne zadymienie i znacząco ogranicza przepustowość linii. Problem był na tyle poważny, że przez tunel mogły przejeżdżać jedynie około dwa pociągi na godzinę. Rozwiązaniem miała stać się elektryfikacja warszawskiego węzła kolejowego – rozwiązanie wówczas bardzo nowoczesne i stosowane jedynie w najbardziej rozwiniętych krajach Europy.

2 sierpnia 1933 roku PKP podpisały w Londynie umowę z brytyjskimi firmami English Electric oraz Metropolitan-Vickers dotyczącą elektryfikacji linii średnicowej i tras podmiejskich Warszawy. Kontrakt obejmował również dostawę pierwszych lokomotyw elektrycznych dla Polski. Pierwsze dwa egzemplarze zostały zbudowane w 1934 roku w Manchesterze i otrzymały oznaczenia EL.101 oraz EL.102.

Do Polski lokomotywy dotarły drogą morską przez port w Gdyni na pokładzie statku „Lublin”. Następnie zostały przetransportowane do Warszawy, gdzie rozpoczęto przygotowania do regularnej eksploatacji trakcji elektrycznej. Było to wydarzenie przełomowe dla polskiego kolejnictwa.

Kolejne cztery lokomotywy powstały już w Polsce w Pierwszej Fabryce Lokomotyw w Chrzanowie (Fablok). Brytyjczycy dostarczyli wyposażenie elektryczne, natomiast polski przemysł wykonał część mechaniczną i nadwozia pojazdów. Lokomotywy te otrzymały oznaczenia EL.103–EL.106. We wrześniu 1936 roku lokomotywa EL.103 została zaprezentowana na wystawie przemysłowej w Warszawie jako pierwsza lokomotywa elektryczna wyprodukowana w Polsce.

Lokomotywy EL.100 były konstrukcjami bardzo nowoczesnymi jak na swoje czasy. Posiadały układ osi Bo′Bo′, moc ciągłą około 1350 kW i mogły osiągać prędkość 100 km/h. Zasilane były napięciem 3 kV prądu stałego – systemem stosowanym na PKP do dziś. Charakterystyczne pudło z nitowaną konstrukcją i opływowymi kształtami stanowiło przykład nowoczesnego wzornictwa przemysłowego lat 30.

Regularną eksploatację rozpoczęto 15 grudnia 1936 roku na trasie Pruszków – Warszawa – Otwock. Wraz z uruchomieniem trakcji elektrycznej znacząco poprawiły się warunki ruchu kolejowego w stolicy, zwiększyła się przepustowość linii średnicowej, a podróż stała się szybsza i bardziej komfortowa.

Rozwój serii został brutalnie przerwany przez wybuch II wojny światowej. Część lokomotyw została zniszczona, część wywieziono do Niemiec. Spośród całej serii wojnę przetrwała jedynie lokomotywa EL.106. Po wojnie została odbudowana i otrzymała oznaczenie E01-01, a następnie EP01-01. Służyła jeszcze przez wiele lat, pozostając żywym symbolem początków elektryfikacji polskich kolei.

Choć wyprodukowano jedynie sześć egzemplarzy serii EL.100, ich znaczenie historyczne jest ogromne. To właśnie od tych lokomotyw rozpoczęła się historia trakcji elektrycznej w Polsce oraz rozwój nowoczesnego transportu kolejowego, który w kolejnych dekadach stał się podstawą funkcjonowania PKP.